Ahilik

Âşıkpaşazâde’nin “Gaziyân-ı Rûm” dediği, başka kaynaklarda alp ya da alperen diye anılan bu topluluk, İslamiyet’ten önce de bütün Türk dünyasında bilinen köklü bir teşkilattır. Eski alplik geleneği, Türklerin İslam’ı kabulünden sonra alperenliğe ve gaziliğe dönüştü. Türkmen gaziler Osmanlı’ya hizmet ederken Rumeli’nin fethini ve iskânını kolaylaştırdı; seferlerde başarı gösterenler tımar sahibi olup devlete hizmeti sürdürdü.

Mudurnu’nun Osmanlı’ya katılışı da bu hikâyenin parçasıdır. Anlatıldığına göre Osman Bey 1307 dolaylarında Mudurnu yakınlarına geldi; bölgeyi iyi tanıyan Gazi Samsa Çavuş’la birlikte Mudurnu’yu, Göynük’ü ve Taraklı’yı aldı, Mudurnu’nun idaresini de Samsa Çavuş’a bıraktı. Bugünkü Çavuşderesi ve Samsaçavuş köyleri, adlarını onunla birlikte gelip bölgeye yerleşen topluluktan alır.

Bu tarihten sonra Ahiler ve Bacılar, eğitimden ticarete, zanaattan edebe, inançtan siyasete Mudurnu’da yeni bir hayatın kurulmasına öncülük etti ve bu geleneği bugüne taşıdı.

Dört zümrenin çarşıdaki yüzü Ahilerdir: aynı çarşıda çalışan, birbirine kefil olan, çırağını ustasının yanında yetiştiren esnaf ve zanaatkârlar. Ahi zaviyeleri hem meslek ocağı hem misafirhaneydi; yolcuyu karşılamak, doyurmak ve korumak Ahiliğin en çok anılan erdemlerindendi.

Mudurnu, bu geleneğin canlı kaldığı yerlerden biridir. İbn Battuta 1333–34 kışında kasabaya vardığında bir Ahi zaviyesine indi; anlattıklarından o yıllarda Mudurnu’da ve yakınında en az iki tekke bulunduğu anlaşılır. Arasta’daki Mudurnu Ahiler Müzesi ve her cuma okunan esnaf duası, bu mirasın bugünkü izleridir.

13. yüzyılda Orta Asya’daki Moğol istilasından kaçarak Anadolu’ya gelen şeyhlere, dervişlere, mürşitlere, şairlere, âşıklara ve gezginlere Abdalân-ı Rûm, yani Anadolu abdalları denir. Abdallar kırsalda yaşayan insanlara Türkçe şiirle, deyişle ve sazla seslendi; kadını, erkeği, çocuğuyla kalabalık topluluklar hâlinde yollara düşüp gönül kapılarını çaldı.

Sünnetçilik, demircilik, kalaycılık, nalbantlık, kazancılık, elekçilik, sepetçilik, devecilik, davulculuk, çalgıcılık ve hikâyecilik gibi işlerle geçinen abdallar, gittikleri yerde hem örnek hem ahenk oldu. Kılık kıyafete, zenginliğe, makama ve dünya malına aldırmadılar; düsturları şuydu: “Abdal bağıra bağıra gelmez; benlik, kimlik davası güderek yürümez; kimlikten kinlik üretmez.” Abdallık, bu kaygılardan arınmış bir gönül işi, “ölmeden önce ölmek” diye anlatılan manevi bir duruştur.

İbn Battuta’yı Mudurnu yolunda karlı dağdan kurtaranlar da böyle bir tekkenin dervişleriydi: o cuma gecesi köylüler tekkeye yemek taşımış, sabaha kadar zikir edilmişti.

Eski Türk toplumlarında ülkeyi kağan ile hatun birlikte yönetirdi; kadın ve erkek göğün ve yerin evlatları sayılır, biri olmadan ötekinin olmayacağına inanılırdı. Orhun Yazıtları’nda, Kutadgu Bilig’de, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te, Dede Korkut hikâyelerinde ve Oğuznamelerde kadın alplerden sıkça söz edilir. Bu anlayış İslamiyet’ten sonra da sürdü; kadınlar bilimde, sanatta, eğitimde ve üretimde var olmaya devam etti.

Dönemin önemli âlimlerinden Evhadüddîn Kirmânî’nin kızı ve Ahi Evren’in eşi Fatma Bacı, Kayserili kadınlarla birlikte Bacıyân-ı Rûm teşkilatını kurdu. Dokumacılık, dikiş, örgü, çamaşırcılık, tekkelere gelen konukların ağırlanması, yemek ve askerin giydirilmesi gibi işleri üstlenen kadınlar, toplumsal hayatın, ekonominin ve dayanışmanın bir yarısını taşıdı. Fatma Bacı bilgisi, tasavvuf ehli oluşu, becerisi ve girişimciliğiyle diğer kadınlara yol gösterdi.

İbn Battuta, Anadolu kadınlarını başka ülkelerdekilerle karşılaştırırken şaşkınlığını gizlemez: at sürerler, pazarlarda alışverişin ön saflarında yer alırlar. Bu gelenek Mudurnu’da da sürdü. Kasabanın, kadınların kendi ürettiklerini satabildiği ayrı bir “kadınlar pazarı” vardı; köyden ve kentten gelen kadınlar buraya yiyecek, dokuma ve oya getirip satardı.

16. yüzyılda iğne üretimiyle ün salan Mudurnu’da kadınlar, kendi yetiştirip boyadıkları ipeklerle iğne oyasını zanaattan sanata taşıdı. Örtü, fes ve mendil gibi gündelik eşyaların yanı sıra kına gecelerinde gelinin ve arkadaşlarının taktığı, yaban güllerinden esinlenen gelin tacı, Mudurnu’ya özgü bir süs olarak bilinir.